„Börn ættu ekki að kynnast lestri undir formerkjum þess að hann sé skylda eða verkefni sem verður að vinna. Lestur á að vera dýrmæt gjöf.“
Kate DiCamillo
Barnið að byrja í fyrsta bekk?
Lestur er ein af grunnstoðum þess að ná velgengni í lífinu, og eitt það mikilvægasta sem við getum gefið börnunum okkar er að hjálpa þeim að læra að lesa. Þannig byggjum við upp sjálfsörugga, sterka og virka lesendur sem hafa áhuga, getu og vilja til að fræðast um heiminn. Lestur er líka meira en bara orðaforði og lesskilningur. Lestur hjálpar okkur að skilja annað fólk, aðra menningarheima og önnur tímabil í mannkynssögunni, og upplifa nýja heima gegnum sögur og ævintýri. Með því að lesa lærum við líka um vísindi, listir og allt það sem mannkynið hefur lært og uppgötvað í tímans rás.
Lestrarnám er þó krefjandi og ekki er til nein ein aðferð sem hentar öllum. Sumir tileinka sér lesturinn hratt en aðrir þurfa aðeins lengri tima til að ná góðum tökum á lestri.
Jónas
Jónas er búinn að bíða spenntur í allt sumar, og í raun alveg síðan hann varð 6 ára í janúar, því 6 ára krakkar byrja í grunnskóla. Þessi bið er búin að vera svo rosalega löng, hann kann næstum því alla stafina og getur ekki beðið eftir því að læra að lesa þar sem hann elskar að skoða bækur og geta loksins lesið sjálfur.
Ástrún
Ástrún er stressuð að byrja í skólanum. Af hverju má hún ekki fara aftur í leikskólann og vera í því umhverfi sem hún þekkir? Henni hefur ekki gengið vel að læra stafina og finnst hún geta minna en vinir hennar. Hún skilur ekki af hverju hún nær ekki að muna hvað stafirnir heita eins og vinir hennar.
Kristján
Kristján var spenntur að byrja í skólanum, en er ekki svo viss lengur. Honum gengur illa að læra það sem kennarinn er að kenna honum og þessir stafir eru ekki með neitt annað en vesen og leiðindi. Af hverju þarf hann að læra þetta? Af hverju þarf hann svo í þokkabót að lesa heima þegar þetta er ekkert að ganga?
Þetta eru að vísu tilbúnar sögur en þær eru settar saman úr raunverulegum viðhorfum barna, upplifun þeirra og hegðun. Börn sem eru að byrja í grunnskóla koma frá ólíkum fjölskyldum, úr mismunandi aðstæðum og hafa fengið mismunandi uppeldi. Þó hafa öll börn rétt á að læra að lesa og því þurfa þeir sem eru fyrirmyndir barna að vita hvernig best er að styðja við börnin á því ferðalagi, skilja hvernig nota má til dæmis umhverfið, bækur, tækni, snjalltæki, leikföng og leiki á virkan hátt sem styður við málþroska og lestrarfærni barna. Þetta á bæði við þegar skólaganga er að hefjast og þar með lestrarnám, og þegar lengra er komið í námi.
Mikilvægt að hafa í huga áður en þú byrjar
Þolinmæði
Þegar barnið er að hljóða sig í gegnum orð, gefðu því tíma. Segðu barninu að skoða orðið betur, hvaða stafur er fyrst og síðan staf fyrir staf. Gefðu barninu tækifæri til þess að finna út úr þessu og þannig hjálpa því að byggja upp öryggi. Mundu að þetta er langhlaup en ekki spretthlaup.
Endurtekning
Það getur virst leiðinlegt og hvimleitt að vera sífellt að endurtaka texta aftur og aftur. En það er ástæða fyrir því. Endurtekning hjálpar okkur að festa upplýsingar í langtímaminninu, hjálpar börnum að ná hraðari tökum á lestri, ásamt því að auka lestraröryggi og flæði lestrarins.
Spurðu spurninga
Spurðu spurninga upp úr textanum sem barnið er að lesa. Það eflir orðaforða, lesskilning og athygli og sýnir einnig áhuga á því sem barnið er að gera. Fáðu barnið til þess að velta fyrir sér textanum sem það er að lesa.
Látum lesturinn fylgja með hvert sem farið er
Gerum lestur að órjúfanlegum hluta daglegs lífs. Reynum að lesa með börnum eða nálægt börnum svo þau upplifi lestur sem náttúrulegan hluta af lífinu. Við getum lesið á umbúðir í búðinni, lesið götuskilti og texta í sjónvarpinu. Þetta eru allt tækifæri til að auðga lestrarnám barna og brjóta upp á hana með fjölbreyttri nálgun sem er ekki bundin við kennslubækur.
Skjátími
Skjátími er oft í samkeppni við aðra þætti í lífi barna. Gott getur verið að reyna að byggja upp vilja barna til að lesa, setjast niður og skoða eða lesa bók svo barnið upplifi lesturinn sem hluta af daglegu lífi og góða aðferð til að láta sér ekki leiðast. Ef börnum finnst lestrarnámið erfitt getur líka verið gagnlegt að fjölskyldan setjist saman niður í rólega lestrarstund.
Róleg leiðrétting
Við gerum öll mistök og börnin okkar líka. Ef börn segja röng orð eða segja orðin rangt er mikilvægt að leiðrétta þau. Það er mjög eðlilegt að börn giski á hvað stendur í bókinni til að byrja með, en þá skiptir máli að sýna þeim þolinmæði og skilning. Þetta kemur allt og ef við ætlumst til að þau hafi þolinmæði til að lesa og læra þurfum við að hafa þolinmæði til að kenna þeim.
Bækur við hæfi
Það er á ábyrgð kennarans sem sendir heimanám með barninu að velja lestrarbækur við hæfi. Stundum geta bækur virst of erfiðar eða of léttar, og fyrir því geta verið ýmsar ástæður.
Tala við börnin
Gefum okkur tíma til að tala við börnin. Spyrjum hvað þau gerðu í skólanum, hvaða skoðanir þau hafa á hlutum eða hvað sem okkur dettur í hug. Þau læra ekki að beita málinu almennilega ef þau fá ekki tækifæri til þess að beita því.
Skrifa
Ritun er einnig stór hluti af lestrarnámi og oft fylgir einhver ritun með sem heimanám. Þegar barnið skrifar orð og setningar sem það heyrir hjálpar það barninu að læra rétta stafsetningu. Gott er að fá barnið til að skrifa orðin aftur ef villur koma.
Aðferðir
Það er engin leið að koma í veg fyrir að lestrarnámið verði sumum erfiðara en öðrum. Markmiðið með þeim aðferðum sem hér er lýst er að veita forráðamönnum og öðrum sem koma að lestrarnámi barna, sérstaklega heimalestri, aðstoð með hugmyndum að nálgun, fræðslu og öðru efni sem getur stutt við lestrarnámið. Hér á eftir er hugtakið „forráðamaður“ notað um þann sem er að styðja barnið við heimalesturinn en þó geta allir sem kunna að lesa notað þessar aðferðir.
Ég – Við – Þú
Ég – Við – Þú aðferðin byggist á endurtekningu þar sem sá sem hjálpar barninu les textann með og er aðferðin mjög góð þegar barninu vantar:
- Öryggi við lestur
- Að læra mikið af nýjum orðum
- Byggja upp flæði
Grunnurinn er sá að fyrst les forráðamaður textann og segir „Fyrst les ég“. Síðan er sagt „Nú lesum við saman” og barnið og forráðamaður lesa textann upphátt á sama tíma. Síðan er sagt ,,Nú lest þú“ og barnið les setninguna sjálft.
Það eru þó nokkrir hlutir sem þarf að hafa í huga.
- Getustig – Það þarf að taka mið af því hver geta barnsins er. Ef barnið er byrjandi skal ekki taka of mikinn texta í einu og halda sig frekar við eina línu í senn.
- Hljóða sig í gegn – Þegar forráðamaður les fyrst er gott að fara hægt yfir og segja orðin hægt og hvert hljóð skýrt, sérstaklega ef um er að ræða orð eða stafi sem vefjast fyrir barninu.
- Hraði – Þetta er ekki spurning um hraða heldur að hjálpa barninu að byggja upp öryggi í lestri. Mikilvægt er að hafa þolinmæði og lesa á hraða sem hentar barninu, sérstaklega í skrefi tvö (við), þar sem mikilvægt er að passa að barnið nái að lesa með og fari í gegnum öll hljóðin og orðin líka.
Hvað segja stafirnir
Mikilvægt er að hafa í huga að lestur byggist á því hvað stafirnir segja, sem sagt hvaða hljóð þeir gefa frá sér. Þegar barn er í vandræðum með orð er hægt að hjálpa barninu með því að spyrja um einn staf í einu, eins og hvaða stafur er fyrst og svo koll af kolli og hjálpa barninu með hljóðið ef það er að vefjast fyrir því. Ekki segja ,,ess“ ef stafurinn S er fremst, segðu „ssss“ og gott getur verið að ýkja hljóðið fyrst til að hjálpa barninu. Þegar barnið er komið með alla stafina í orðinu er hægt að hljóða orðið saman rólega og síðan kemur hraðinn með reynslu og æfingu.
Efni sem vert er að skoða
Ég get lesið
Kristín Arnardóttir – 2007
Handbók um fyrstu skref í lestrarnámi ungra barna og er með efni fyrir allan aldur. Bókin er sett upp eins og uppskriftabók með kennsluaðferðum, æfingum og leikjum sem henta börnum á öllum stigum lestrarnáms og þroskastigum.
Skipting bókarinnar er eftirfarandi:
- Hjálpargögn
- Forstig
- Hljóðgreining
- Kennsla bókstafa
- Tenging hljóða
- Ritun
- Ýmsar æfingar
- Skipulag kennslunnar
Þó svo að margt í bókinni sé miðað út frá kennslu er hún einnig hönnuð fyrir forráðamenn og aðra sem koma að lestrarnámi barna.
Hvar er hægt að nálgast efnið:
- Bókasöfn
- Bókabúðir
Skóli og skólaforeldrar
Nanna Kristín Christiansen – 2010
Bókin fjallar um samstarf foreldra og skóla frá öllum hliðum. Í bókinni eru nokkrir kaflar með hagnýtum ráðum sem eru sérstaklega ætlaðir foreldrum, til dæmis hvers foreldrar ættu að vænta, hvers skólinn væntir, heimanám, samstarf og aðrar hagnýtar upplýsingar.
Hvar er hægt að nálgast efnið:
- Bókasöfn
- Bókabúðir
Heimildir
Ásthildur Bj. Snorradóttir, Bergrós Ólafsdóttir, Hlín Magnúsdóttir Njarðvík og Sara Tosti. (2021). Snemmtæk íhlutun í hnotskurn: Verkfærakista hugmynda. Höfundar
Gordon E. og Zweig E. (1999). Let’s read together: A parent’s guide to beginning reading. Operation bookworm