“Lestur ætti ekki að vera kynntur fyrir börnum sem skyldu eða verk. Hann ætti að vera gefinn þeim sem dýrmæt gjöf”
Kate DiCamillo
Barnið að byrja í fyrsta bekk?
Lestur er ein af grunnstoðum þess að ná langt í lífinu og að hjálpa börnunum okkar að læra að lesa er eitt af því mikilvægasta sem við getum gefið þeim. Að byggja þau upp sem sjálfsörugga, sterka og virka lesendur sem hafa áhuga, getu og vilja til þess að fræðast um heiminn í kringum þau. Lestur gefur okkur svo margt meira en orðaforða og lesskilning. Hann hjálpar okkur að tengja við aðra og ferðast um alskonar heima í gegnum sögur og ævintýri. Upplifa hvað aðrir hafa gengið í gegnum ævina sína út frá mismunandi menningarheimum eða tímum. Kennir okkur hvað hefur skeð í gegnum sögubækur og námsbækur kenna okkur um vísindi, listgreinar og alla þá fræðslu sem búið er að setja saman og uppgötva.
En að læra að lesa er flókið kerfi og engin ein aðferð eða lína sem hægt er að fara eftir fyrir hvern og einn nemenda. Sumir ná tækninni strax, en aðrir þurfa aðeins lengri tíma til þess að ná góðum tökum á lestri.
Jónas
Jónas er búinn að bíða spentur í allt sumar og í raun síðan hann varð sex ára í Janúar þar sem stórir krakkar fara í grunnskóla. Þessi bið er búin að vera svo rosalega löng, hann kann næstum því alla stafina og getur ekki beðið eftir því að læra að lesa þar sem hann elskar að skoða bækur og geta loksins lesið sjálfur.
Ástrún
Ástrún er stressuð að byrja í skólanum. Afhverju má hún ekki fara aftur í leikskólann og vera í því umhverfi sem hún þekkir. Henni hefur ekki gengið vel að læra stafina og finnst henni hún geta svo lítið samanber vinum hennar. Hún skilur ekki afhverju hún nær ekki að muna hvað stafirnir heita eins og vinir hennar.
Kristján
Kristján var spentur að byrja í skólanum, en er ekki svo viss lengur. Honum gengur illa að læra það sem kennarinn er að kenna honum og þessir stafir eru ekki með neitt annað en vesen og leiðindi. Afhverju þarf hann að læra þetta. Afhverju þarf hann svo í þokkabót að lesa heima þegar þetta er ekkert að ganga.
Þetta eru að vísu tilbúnar sögur. En þær eru settar saman úr alvöru viðhorfum, upplifunum og hegðun barna. Þegar börn byrja í grunnskóla standa þau öll á mismunandi grunni, frá mismunandi fjölskyldum, heimilum og öllu því sem gerir okkur að þeim fjölbreytta hóp einstaklinga sem við erum. En ef það er eitthvað sem þessi börn og öll börn eiga sameiginlegt, er réttur þeirra til þess að læra að lesa. Því þurfa þeir sem eru fyrirmyndir barna að kunna hvernig þeir geti stutt við börnin sem best til þess að koma til móts við þeirra þarfir. Að kunna og vitað hvernig þeir geta notað umhverfið, bækur, tækni, snjalltæki, dót, leiki, og aðra hluti á virkan hátt sem getur stutt við málþroska og lestrarfærni barna. Hvort sem er sem undirbúningur fyrir framtíðar nám eða þegar skólaganga hefst og með því lestrarkennsla (Ásthildur Bj. Snorradóttir, o.fl, 2021, bls. 29).
Mikilvægt að hafa í huga áður en þú byrjar
Þolinmæði
Þegar barnið er að hljóða sig í gegnum orð, gefðu því tíma. Segðu barninu að skoða orðið betur, hvaða stafur er fyrst og síðan staf fyrir staf. Gefðu barninu tækifæri til þess að finna út úr þessu og þannig hjálpa því að byggja upp öryggi. Mundu þetta er langhlaup en ekki spretthlaup.
Endurtekning
Það getur virst leiðinlegt og hvimleitt að vera sífellt að endurtaka texta aftur og aftur. En það er ástæða fyrir því. Endurtekning hjálpar okkur að festa upplýsingar inn í langtímaminninu okkar. Það hjálpar börnum að ná fljótar tökum á lestrinum, gera þau öruggari og efla flæði lesturs.
Spurðu spurninga
Spurðu spurninga upp úr textanum sem barnið er að lesa. Það eflir orðaforða, lesskilning og athygli og sýnir einnig áhuga á því sem barnið er að gera. Fáðu barnið til þess að pæla í textanum sem það er að lesa.
Að lesturinn fylgi með hvert sem farið er
Gerum lestur að daglegum hluta í lífinu. Reynum að lesa eitthvað á hverjum degi með börnum eða í kringum börn þannig þau upplifi að þetta sé náttúrulegur partur af lífinu. Lesa utan um umbúðir í búðinni, götuskilti, texta sem kemur upp í sjónvarpinu. Allt eru þetta tækifæri á að augða lestrarkennslu barna og brjóta upp á hana með fjölbreyttri nálgun sem er ekki bundin við kennslubækur.
Skjátími
Skjátími er oft í keppni við aðra hluti í lífi barna. Gott getur verið að reyna að byggja upp vilja barna til þess að lesa, að geta sest niður og skoðað eða lesið bók, gert þetta að einhverju sem er partur af deginum og sjálfsagður hlutur að gera til þess að drepa tímann. Ef að börnum finnst lestrarnámið erfitt getur þetta líka hjálpað ef fjölskyldan sest saman þar sem markmiðið er róleg lestrarstund.
Róleg leiðrétting
VIð gerum öll mistök og börnin okkar líka. Ef börn eru að segja vitlaus orð eða segja þau vitlaust er mikilvægt að leiðrétta þau. Það er mjög eðlilegt að börn giski hvað stendur þegar byrjað er í lestrarkennslu. En það skiptir máli að sýna þeim þolinmæði og skilning. Þetta kemur allt og ef við ætlumst til þess að þau hafi þolinmæðina til þess að lesa og læra, þurfum við að hafa þolinmmæðina til þess að kenna þeim.
Bækur við hæfi
Það er hlutverk kennarans sem sendir heimanám með barninu að barnið sé að fá lestrarbækur við hæfi. Stundum getur það virkað eins og bækurnar séu of erfiðar eða of léttar og getur það stafað af ýmsum ástæðum. Börnin læra og ná tökum á lestri mistratt og
Tala við börnin
Gefum okkur tíma til að tala við börnin. Spyrjum hvað þau gerðu í skólanum, hvaða skoðanir þau hafa á hlutum eða hvað sem okkur dettur í hug. Þau læra ekki að beita málinu almennilega ef þau fá ekki tækifæri til þess að beita því.
Skrifa
Ritun er einnig stór partur af lestrarkennslu og oft fylgir einhver ritum með sem heimanám. Að skrifa orð og setningar sem við heyrum hjálpar að læra stafsetningu. Gott er fá barnið til þess að skrifa textann án þess að þau sjái hann til að æfa hlustun og hljóða sig hægar í gegnum orðin ef að villur koma.
Aðferðir
Það er engin leið að koma í veg fyrir það að lestrarnámið verði erfiðara fyrir suma. En markmiðið hér er að veita forráðamönnum og öðrum sem koma að lestrarkennslu barna, sérstaklega heimalestri aðstoð með hugmyndum að nálgunum, fræðslu og öðru efni sem getur stutt við lestrarnámið. Notað verður við forráðamaður hér fyrir neðan þegar verið er að lýsa því sem einstaklingurinn sem er að styðja við heimalesturinn gerir, en þó getur hver sem er sem kann að lesa auðvitað notast við þessar aðferðir.
Ég – Við – Þú
Ég – Við – Þú aðferðin er mjög góð þegar barninu vantar öryggi í lestur, það er mikið af nýjum orðum eða byggja upp flæði. Aðferðin byggist á endurtekningu þar sem sá sem hjálpar barninu les textann með.
Grunnurinn er sá að fyrst les forráðamaður textann og segir fyrst ,,Fyrst les ég”. Síðan er sagt ,,Nú lesum við saman” og barnið og forráðamaður les textann upphátt á sama tíma. Síðan er sagt ,,Nú lest þú” og barnið les setninguna sjálft.
Það eru þó nokkrir hlutir sem þarf að hafa í huga.
- Getustig – Það þarf að taka mið af því hver geta barnsins er. Ef barnið er byrjandi þá skal ekki taka of mikinn texta í einu og halda sig frekar við eina línu í einu.
- Hljóða sig í gegn – Þegar forráðamaður les fyrst, þá er gott að fara hægt yfir og segja orðin hægt og hvert hljóð skýrt. Sérstaklega ef að þetta eru orð eða stafir sem eru að vefjast fyrir barninu.
- Hraði – Þetta er ekki spurning um hraða heldur að hjálpa barninu að byggja upp öryggi í lestri. Þolinmæði er mikilvæg og lesa á hraða sem hentar barninu. Sérstaklega í skrefi tvö (við), þar sem mikilvægt er að passa að barnið nái að lesa með og fari í gegnum öll hljóðin og orðin líka.
Hvað segja stafirnir
Mikilvægt er að hafa í huga að lestur byggist á því hvað stafirnir segja, s.s. hvaða hljóð þeir gefa frá sér. Þegar barn er í vandræðum með orð er hægt að hjálpa barninu með því að spyrja um einn staf í einu, eins og hvaða stafur er fyrst og svo koll af kolli og hjálpa barninu með hljóðið ef það er að vefjast fyrir þeim. Ekki segja ,,ess” ef að stafurinn S er fremst, segðu “ssss” og gott getur verið að ýkja hljóðið fyrst til þess að hjálpa barninu. Þegar barnið er komið með alla stafina í orðinu þá er hægt að hljóða orðið saman rólega og síðan kemur hraðinn með reynslu og æfingu.
x
x
x
Efni sem vert er að skoða
Ég get lesið
Kristín Arnardóttir – 2007
Bókin er handbók um fyrstu skref í lestrarnámi ungra barna og er með efni fyrir allan aldur. Bókin er sett upp sem uppskrifabók með kennsluaðferðum, æfingum og leikjum sem henta börnum á öllum stigum lestrarkennslu og þroskastigum.
Skipting bókarinnar er eftirfarandi:
- Hjálpargögn
- Forstig
- Hljóðgreining
- Kennsla bókstafa
- Tenging hljóða
- Ritun
- Ýmsar æfingar
- Skipulag kennslunnar
Þó svo að margt í bókinni sé miðað út frá kennslu er hún einnig hönnuð fyrir forráðamenn og aðra sem koma að lestrarnámi barna.
Hvar er hægt að nálgast efnið:
- Bókasöfn
- Bókabúðir
Skóli og skólaforeldrar
Nanna Kristín Christiansen – 2010
Góð bók sem fjallar um samstarf foreldra og skóla frá öllum hliðum. Í bókinni eru nokkrir kaflar sem eru ritaðir með foreldra sérstaklega í huga er varða hagnýt ráð sem snúa að þeim. Meðal annars um hvers foreldrar ættu að vænta, hvers skólinn væntir, heimanám, samstarf og aðrar hagnýtar upplýsingar.
Hvar er hægt að nálgast efnið:
- Bókasöfn
- Bókabúðir
Heimildir
Ásthildur Bj. Snorradóttir, Bergrós Ólafsdóttir, Hlín Magnúsdóttir Njarðvík og Sara Tosti (2021). Snemmtæk íhlutun í hnotskurn: Verkfærakista hugmynda. Höfundar
Gordon E. og Zweig E. (1999). Let’s read together: A parent’s guide to beginning reading. Operation bookworm