Hvað er orðaforði?
Við þurfum orðaforða til þess að skilja hvað við erum að lesa og því haldast orðaforði og lesskilningur vel í hendur. Einstaklingur sem er búin að læra alla stafina hefur getuna til þess að lesa öll orðin, en skilningur á orðunum er nauðsynlegur til þess að átta sig á því hvað textinn segir (Oakhill o.fl, 2015, bls. 54). Á fyrstu árum ævinnar eru börn sífellt að læra ný orð og stærsta máltöku tímabilið þeirra er um 3-5 ára aldur þar sem börn geta lært um 3000-5000 orð á ári. Áður en byrjað er í grunnskóla tileinka börn sér orð úr sínu nánasta umhverfi og börn með ríkan orðaforða geta yfirleitt sótt merkingu orða sem hann les án vandkvæða og tileinkað sér ný orð með því að tengja þau við samhengið í kring um nýja orðið (Rósa Eggertdóttir, 2019, bls. 105).
Bækur
Bækur er ein meginuppspretta nýs orðaforða þar sem þær innihalda orð og setningar sem við að jafnaði notum ekki í daglegu lífi. Allar bækur geta bætt við orðaforða hjá fólki og mikilvægt að úrval bóka sé fjölbreytt. Til þess að hjálpa skilningi barna er gott að stoppa og athuga hvort að skilningur á efninu sé til staðar og finna leiðir til þess að útskýra hvað orðin þýða og tengja þau við reynsluheim barnanna (Ásthildur Bj. Snorradóttir o.fl., 2014, bls. 42).
Tölum við börn
Að tala við börn er einnig mikilvægur þáttur þegar horft er á orðaforða barna. Þegar við tölum saman um það sem við erum að lesa þá er verið að leggja til útskýringar á nýjum orðum sem um leið styrkir orðaforðann mun meira en ef börn heyra bara orðið sagt. (Rósa Eggertsdóttir, 2019, bls. 105)
Endurtekning
Þegar fullorðin einstaklingur er að læra nýtt tungumál þá er ekki nóg að lesa orðabók einu sinni og öðlast fullt vald á tungumálinu. Orðin sem lærast fyrst eru orðin sem við heyrum og notumst oftast og því meira sem við segjum og lesum nýju orðin því fljótar erum við að læra nýja tungumálið. Það er það sama með börnin og þeirra eigið tungumál. Út frá því er mikilvægt að lesa bækur oftar en einu sinni s.d. (Ásthildur Bj. Snorradóttir o.fl., 2014, bls. 29).
Sjónrænn orðaforði
Sjónrænn orðaforði eru orð sem börn læra við að sjá þau nógu oft, dæmi um sjónræanan orðaforða er meðal annars hvernig börn þekkja skilti, morgunkorn, nammi og annað sem þau sjá endurtekið í umhverfinu. Börn eru mismunandi og erfiðara fyrir sum að muna orð.
Smáorð
Smáorð eru orð sem er oft erfiðara að læra þar sem þau eru ekki spennandi, sérstaklega af því að þau hafa enga nákvæma merkingu en eru alltaf til staðar í umhverfinu, en að vinna með þau markvisst skapar flæði og auðveldar lestur.
Orðaþrepin þrjú
Orðaþrepin þrjú vísar í stigskiptingu orðaforða og hvernig megi skipta orðasafni sem hver og einn býr að í þrjú þrep sem hjálpar til við að skilja hvaða orð þurfi að kenna til þess að mynda og byggja upp þekkingu.
Hugmyndir að aðferðum til að þjálfa orðaforða
Þegar við lærum stafina þá er það tæmandi listi. Þegar við höfum lært þá alla þá er sú þekking komin. Þannig er því ekki háttað með orðaforða. Sá listi er ótæmanlegur þar sem við getum sífellt bætt við okkur þekkingu og skilning á orðunum sem við erum að læra eða þegar kunnum. Hér fyri neðan má finna hugmyndir að verkefnum og eða aðferðum sem hægt er að nota heimafyrirtil þess að efla orðaforða barna.
Nýta skjátímann
Hægt er að nýta skjátíma barna og finna bækur eða aðra fræðslu um efnið sem kom fyrir efninu sem barnið var að horfa á.
- Bíómyndir/þættir – Finna bækur um dýrin/svæðin/persónurnar/annað sem kom fyrir og fræðast um það
- Tölvuleikir – Mikið af erlendum orðum, hægt að ræða saman um hver íslensku heitin eru eða finna upp hvaða orð gætu virkað ef að það er ekkert raunverulegt heiti.
- Þetta er hægt með hvað sem er. Mikilvæga er að fylgjast með hvað barnið hefur áhuga á og er að horfa á og hugsa hvernig hægt væri að byggja upp út frá því.
Orð í umhverfinu
Hægt að vinna með börnum sem eru byrjuð að læra stafi. Orð eru ávalt utan á búðarvörum s.d og oft þekkja börnin hvað hluturinn heitir þó svo að þau geti ekki lesið það sem stendur á hlutnum. Þannig er hægt að benda á nafnið á umbúðunum og fá barnið til að tengja orðið við hvað stendur utan á pakningunni.
Þetta er hægt á ýmsum stöðum:
- Götuheiti
- Búðir
- Umferðarskilti
- Nöfn á búðum og byggingum
Bingó
Bingó er skemmtileg leið til þess að efla orðaforða. Hægt að setja upp bingó af orðum sem börn eru vön að sjá í umhverfinu, s.d. fyrir bílferðina þar sem markmiðið er að leita að orðunum og merkja við. Hægt að útbúa fyrir mismunandi aldursstig
Stafabók
Hægt er að setja saman persónulega stafabók með börnum þar sem hver stafur fær sína eigin blaðsíðu (hægt að kaupa bækur með tómum blöðum s.d.). Síðan á barnið að teikna hluti sem byrja á stafnum. Ef að bókin er nógu stór er hægt að tileinka hverri opnu einum staf og safna myndum af hlutum. Síðan getur barnið skrifað nöfnin á hlutunum undir myndirnar eða fengið forráðamann til að hjálpa sér með það og því hentar þetta börnum á öllum aldri sem eru byrjuð að læra einhverja stafi. Þannig á barnið í lokinn sína persónulegu orðabók.
Þjálfum smáorðin
Leiðir til þess að þjálfa smáorð:
- Íspinnaprik – eitt orð á hvert prik og þau geymd í krukku. Eitt eða fleiri dregin og lesin (s.d. í morgunmatnum, við heimalærdóm, eða það sem hentar)
- Samstæðuspil – hægt að leggja niður og finna 2 eins þar sem þarf að segja orðin sem þú snýrð við.
- Veiðimaður – hægt að gera 4 spjöld af hverju orði
Fleiri og ítarlegri upplýsingar um orðaforða
Heimildir
Ásthildur Bj. Snorradóttir, Anney Ágústsdóttir, Bergrós Ólafsdóttir, Margrét Þóra Jónsdóttir og Sigurður Sigurjónsson, (2014). Snemmtæk íhlutun í málörvun tveggja til þriggja ára barna. Höfundar
Oakhill, J., Cain, K. og Elbro, C. (2015). Understanding and teaching reading comprehension. Routledge.
Rósa Eggertsdóttir. (2019). Hið ljúfa læsi. Höfundur