Hvað er orðaforði?
Orðaforði er safn þeirra orða sem barn skilur og notar. Góður orðaforði hjálpar börnum að skilja betur það sem þau heyra og lesa. Því fleiri orð sem barn þekkir og skilur, því auðveldara á það með að skilja texta og tjá hugsanir sínar. Börn læra ný orð í gegnum samtöl, lestur, leik og reynslu úr daglegu lífi.
Bækur
Bækur eru ein besta leiðin til að efla orðaforða barna. Í bókum heyra börn ný orð og hugtök sem koma ekki alltaf fyrir í daglegum samtölum. Með því að ræða orð og efni bókarinnar hjálpum við börnum að skilja betur merkingu nýrra orða.
Tölum við börn
Börn læra ný orð í gegnum samtöl við fólk í kringum sig. Þegar við tölum saman um hluti, upplifanir og daglegt líf fá börn tækifæri til að heyra og nota ný orð. Spurningar og samræður hjálpa einnig börnum að tengja orð við reynslu sína.
Endurtekning
Börn þurfa að heyra og nota orð oft til að þau festist í minni og verði hluti af orðaforðanum. Þegar sama orðið kemur fyrir aftur og aftur í lestri, leik eða samtölum verður auðveldara fyrir barnið að skilja og nota það sjálft.
Sjónrænn orðaforði
Börn læra mörg orð með því að sjá þau reglulega í umhverfinu. Til dæmis læra þau að þekkja orð á skiltum, umbúðum og öðrum hlutum sem þau sjá oft. Þetta hjálpar börnum að tengja orð við hluti og aðstæður í daglegu lífi.
Smáorð
Smáorð eru algeng orð sem við notum oft í tali og texta, til dæmis og, en, í og á. Þótt orðin séu stutt skipta þau miklu máli fyrir lesskilning og hjálpa texta að flæða betur.
Orðaþrepin þrjú
Sum orð eru notuð oftar en önnur. Börn læra fyrst algeng orð úr daglegu lífi en þurfa síðan stuðning við að læra ný og flóknari orð. Með lestri, samtölum og útskýringum geta börn smám saman byggt upp fjölbreyttari orðaforða.
Af hverju skiptir þetta máli?
Því fleiri orð sem börn skilja og nota, því auðveldara eiga þau með að skilja texta, tjá hugsanir sínar og læra nýja hluti.
Grunnþættir orðaforða
- Læra og skilja ný orð
- Nota orð í samtölum
- Tengja orð við reynslu og hluti í umhverfinu
- Heyra orð oft og í mismunandi samhengi
- Skilja merkingu orða í texta
- Nota orð til að tjá hugsanir og tilfinningar
Viðhorf fullorðinna skiptir máli
Börn læra ný orð best í gegnum dagleg samtöl, lestur og leik. Þegar fullorðnir útskýra orð, spyrja spurninga og nota fjölbreytt mál fá börn fleiri tækifæri til að byggja upp orðaforða sinn.
Mikilvægt er að börn fái jákvæð og fjölbreytt tækifæri til að heyra og nota ný orð.
Hugmyndir að aðferðum til að þjálfa orðaforða
Orðaforði barna eflist þegar þau fá tækifæri til að heyra, nota og ræða ný orð í daglegu lífi. Hér fyrir neðan eru hugmyndir að verkefnum og leiðum sem geta stutt orðaforða barna á einfaldan og skemmtilegan hátt.
Nýta skjátímann
Hægt er að nýta skjátíma til að efla orðaforða barna með því að ræða saman um efnið sem barnið er að horfa á eða spila.
Til dæmis má:
- Finna bækur eða fræðslu um dýr, staði eða persónur úr myndböndum. þáttum eða bíómyndum sem barnið horfir á
- Ræða saman um orð í tölvuleikjum og finna íslensk orð yfir þau
- Útskýra ný orð sem koma fyrir
Mikilvægt er að fylgjast með því hvað vekur áhuga barnsins og byggja samtöl út frá því.
Orð í umhverfinu
Börn sjá orð víða í umhverfinu áður en þau byrja að lesa. Hægt er að benda á orð í daglegu lífi og ræða hvað þau þýða. Oft þekkja börn hvað hlutur heitir þó þau geti ekki enn lesið orðið sem stendur á honum. Þannig lærir barnið að tengja orð við hluti og aðstæður í umhverfinu.
Til dæmis má skoða:
- Götunöfn
- Búðarskilti
- Umferðarskilti
- Nöfn á byggingum og stöðum
Bingó
Bingó er skemmtileg leið til að efla orðaforða. Hægt er að útbúa bingóspjöld með orðum eða myndum úr umhverfi barnsins, til dæmis farartækjum, dýrum eða hlutum úr daglegu lífi.
Hægt að nota þau í:
- Göngutúr
- Bílferðum
- Heima fyrir
Verkefnið má aðlaga að aldri og áhuga barnsins.
Stafabók
Hægt er að útbúa persónulega stafabók með barninu þar sem hver stafur fær sína eigin blaðsíðu (til dæmis er hægt að nota bækur með tómum blöðum)
Barnið getur:
- Teiknað myndir
- Klippt út myndir
- Safnað myndum af hlutum sem byrja á stafnum
- Skrifað orð eða fengið hjálp við að skrifa þau
Þannig byggir barnið smám saman upp eigin orðabók.
Þjálfum smáorðin
Leikir og verkefni geta hjálpað börnum að æfa smáorð á skemmtilegan hátt.
- Íspinnaprik – eitt orð á hvert prik og þau geymd í krukku. Eitt eða fleiri orð eru dregin úr krukkunni og lesin upp. (t.d. í morgunmatnum, við heimalærdóm, eða það sem hentar)
- Samstæðuspil – leggja spjöld með orðum á hvolf og finna tvö eins orð sem passa saman.
- Hægt er að útbúa spil með orðum og nota þau í leiknum „Veiðimaður“.
Viltu lesa meira?
Heimildir
Ásthildur Bj. Snorradóttir, Anney Ágústsdóttir, Bergrós Ólafsdóttir, Margrét Þóra Jónsdóttir og Sigurður Sigurjónsson. (2014). Snemmtæk íhlutun í málörvun tveggja til þriggja ára barna. Höfundar
Oakhill, J., Cain, K. og Elbro, C. (2015). Understanding and teaching reading comprehension. Routledge.
Rósa Eggertsdóttir. (2019). Hið ljúfa læsi. Höfundur